پرنده ای که روشن، فکرمی کند

 خوانش شعری از لیلاکردبچه

 آرش شفاعی/ روزنامه جام جم

 

پرنده ای که نمی داند آزادی  چیست/ از باز ماندن در قفسش سرما می خورد/وپرنده ای که بر برجی بلند می نشیند/هرچه روشن تر فکر کند/تاریک تر آواز می خواند/وقتی می داند /پرنده تنها پنج حرف ساده است/که گاهی /فقط/گاهی  از دهان آسمان می پرد(حرفی بزرگتر از دهان پنجره-لیلا کردبچه-فصل پنجم)

هایدگر گفته بود زبان خانه هستی است .زبان اما برای شاعر همه چیز است ، هستی و نیستی اوست و همه جایگاه بروز و ظهور او . جایی که همه حس ها،اندیشه ها و خیال پردازی هایش شکل می گیرد و به مخاطب عرضه می شود. تفاوت شاعر خوب و شاعر متوسط و بد در زبان مشخص می شود . زبان است که دو شاعر را در یک دوره تاریخی برتر می نشاند یا پایین تر می کشد، یکی را حافظ می کند و دیگری را عمادفقیه کرمانی.

در این شعر با شاعری روبروییم که زبان آور است یعنی فراز و فرود های زبانی را بخوبی می شناسد و می داند برای انتقال مفاهیم مورد نظر خود ناچار است از همه ظرفیت های عناصر شکل دهنده زبان شعر کار بکشد برای همین از یک واژه نیز به راحتی نمی گذرد.شعر با فضایی کاریکلماتوری شروع می شود: پرنده ای که نمی داند آزادی  چیست/ از باز ماندن در قفسش سرما می خورد. منتها شعر از این شروع کاریکلماتوری به زودی عبور می کند و  مخاطب را درگیر حرف های اصلی شعر می کند، عبور سریع شاعر از این فضا در حقیقت نجات دادن شعر از توقف در یک کشف طنز آمیز برای رسیدن به یک شعر منسجم یا حداقل نسبتاً منسجم است.

شاعر در شروع ، از ظرفیت طنز به صورتی ظریف استفاده می کند تا تلخی مفهوم مورد نظر خود را گزنده تر مطرح کند، در اینجا با طنزآوری سرخوشانه روبرو نیستیم بلکه شعر در پی آن است که با بهره مندی از زبانی کنایی ،گزندگی مفهوم مورد نظر خود را بهتر و بیشترمنتقل کند.

شعر درباره پرنده است ، پرنده که نماد رهایی ، پریدن و اوج گرفتن در آسمان است اما در این جا همان پرنده در موقعیت تراژیکی قرار گرفته است . او ارزش پرهای خود را فراموش کرده است . شاعر دست به ریسک زده است و ما با جابجایی نمادها در شعر روبروییم اما شیوه بیان این جابجایی چنان ظریف است که در برخورد نخست با شعر متوجه نمی شویم که در اینجا پرنده از نمادبودن خود برای آزادی و رهایی خلع ید شده است . در اینجا با پرنده ای روبروییم که اتفاقاً نماد اسارت و تن دادن به خاک نشینی است .پرنده ای که نه تنها نگران وضعیت اسارت بار خود نیست چنان به زندانش خو گرفته که تغییری در این وضعیت ، او را بیمار می کند.به  یاد داشته باشیم بهره مندی شاعر از ظرفیت طنز در زبان ، باعث شده است ما با یک حسن مطلع نیزدر ابتدای شعر روبرو شویم . شروع به یاد ماندنی شعر ، مخاطب را برای تعقیب شعر و مشارکت در فرآیند مورد نظر شاعر همراه می کند.

روایت شعر در پیگیری فرآیند نمادزدایی ادامه می یابد.این بار شاعر به سراغ پرنده ای می رود که اتفاقاً می پرد، نه تنها از زندان بیرون زده است بر برج های بلند نشسته است اما همین پرنده نیز به  بیهوده بودن پرواز خود آگاه است . تقابل میان پرنده نخست و پرنده دوم ، در میزان آگاهی آن ها از وضعیت پیرامونی خود نشات می گیرد وگرنه در مورد هر دو پرنده باید گفت از معنی آشنای پرندگی تهی شده اند. پرنده نخست نمی داند و نمی پرد، پرنده دوم می داند و به بیهودگی پریدنش معتقد است . او می داند پریدن او از معناهای پسینی ، اسطوره های ذهنی و همه کارکردهای معناگرایانه ای که بر عملی جبری بار شده است،خالی است.

شاعر در پرداخت شخصیت پرنده دوم بیش از پرنده نخست متمرکز شده است.گویا خود را به این یکی نزدیک تر و همرای تر می دیده است.شاید یکی از دلایل متنی برای پذیرش این قضاوت ، این نکته باشد که شاعر و پرنده دوم ، هر دو  در فرآیند نمادزدایی و باز تعریف هستی پیرامونی خویش همداستان اند. پرنده دوم این گونه در شعر تصویر شده است:بر برجی بلند می نشیند، روشن تر فکر می کند،تاریک تر می خواند و می داند پرنده موجودی است که گاهی از دهان آسمان می پرد یعنی در پرندگی خود مختار نیست و موجودیتی وابسته به آسمان است.

یکبار دیگر در مجموعه این واژگان دقیق شویم: برج بلند، فکر روشن، آواز تاریک و دهان آسمان.اینجاست که ظرافت کارشاعر با زبان روشن می شود.

شعر به جای استفاده شعاری و دم دستی از اصطلاح "روشنفکر" ، این مفهوم را در زبان وارد می کند. روشن فکر کردن وقتی در تقابل با تاریک خواندن قرار می گیرد ، کارکرد خود را در زبان نشان می دهد. در  حقیقت ، شاعر به جای بسنده کردن به اصطلاح رایج زبانی( روشنفکر)، این مفهوم را در زبان اجرا می کند. تقابل روشنی و تاریکی در حقیقت شکلی از پرداخت شخصیت پرنده ای است که شاعر از آن حرف می زند. در کنار اصطلاح روشنفکر با مشتقاتش ، استفاده از "برج بلند" نظر داشتن شاعر به اصطلاح رایج " برج عاج نشینی "را به ذهن متبادر می کند؛ گویا شاعر گونه ای زدودن بار منفی از این اصطلاح را در نظر داشته است . دربخش پایانی شعر نیز شاعر در بیان دیدگاه خود پیرامون پرنده، سرنوشت او و میزان توانایی اش در انتخاب راهی که برای زندگی پیش می گیرد چنین می گوید: پرنده تنها پنج حرف ساده است/که گاهی /فقط/گاهی از دهان آسمان می پرد .در این جا نیز شاعر با کاربست اصطلاحات رایج زبانی و استخدام آن ها در جایگاهی تازه ، ضمن تشخص بخشی به زبان ، راه ایجاز را در پیش می گیرد. اصطلاح " حرف از دهان کسی پریدن" در حقیقت نشن دهنده این است که گوینده ای در حالت بی اختیاری ، کم هوشی و بی حواسی سخنی را بر زبان آورده است . ضمن این که آسمان در ادبیات فارسی علاوه بر دلالت صریح به آسمانی که بالای سر ماست ، دلالت ضمنی به تقدیر، سرنوشت و قسمت نیز دارد. با این پشتوانه می توان خوانشی چنین از شعر داشت که از نظر متن،  تقدیر پرنده ، در بی اختیاری او رقم خورده است و پرنده ، برخلاف آن چه افسانه ها و اسطوره ها از او ساخته اند، موجودی زمینی با همه بی اختیاری ها، شوربختی ها و نومیدی های هر موجودی است که در چارچوب های جبری گرفتار است .

این ریزه کاری های زبانی که در نظر نخست ساده می نمایند نظیر تصرف در اصطلاحات رایج زبانی، بهره مندی از ظرفیت صنعت ادبی تضاد و استخدام استعاره باعث شده  است شاعر نیاز چندانی به دخالت در متن نداشته باشد و به جای پرگویی ، به اجرای مفاهیم موردنظر خود بپردازد.

حکایت این شعر را یکبار دیگر مرور کنیم: سخن از دوپرنده است ، پرنده نخست در جبر و سرنوشت اسارتبارش چنان غرق است که حتی از این موقعیت ، لذت نیز می برد اما پرنده دوم به این نتیجه رسیده است که همه افسانه ها و اسطوره  ها درباره پرنده و پریدن ، زاییده ذهنی است که خود امکان پرندگی ندارد.او بر فراز برج بلند خود با شاعر در فرآیند نمادزدایی از خود همراه می شود.به نظر می رسد روی خوش زندگی و لذت های عمر بیشتر نصیب پرنده اول شود، پرنده دوم حتی از رهایی ، پرواز و اوج نشینی اش لذت نمی برد. لحن لیلا کردبچه در پیشبرد شعر به شکلی است که خواننده ، همراهی او را با پرنده دوم حس می کند، همراهی در متنی که دفاعی شاعرانه از وضعیت روشنفکری محسوب می شود.

درباره مفهوم روشنفکری و لزوم همراهی یا عدم همراهی روشنفکر با ایدئولوژی ها مسلط ، فراوان بحث شده است و هر کس از نگاه خود وظیفه ای برای روشنفکر تعریف کرده است .نکته قابل توجه در متن مورد بررسی ما ، توجه شاعر به  این نکته است که روشنفکری  با نوعی بازتعریف وضعیت پیرامونی همراه است و روشنفکر همیشه در حال نقد فلسفی یا جامعه شناختی خود و پیرامون خود است و چنان که نویسنده کتاب کارروشنفکری می گوید:كار روشنفكري كرداري نقادانه است.

 پرنده دوم شعر نیز با بی معنا کردن مفاهیم ذهنی ، خود را در برابر شرایط هولناک جهان پیرامونش خلع سلاح می کند. این تناقض در وضعیت روشنفکری ، نقطه عزیمتی است برای خوانش تازه ای از این شعر لیلاکردبچه و مطرح کردن این سوال که از این دو پرنده استعاری شعر ، کدام یک لذت زندگی و خوشی زیستن در دنیایی را که با ذهنیت ها و امید ها و خود بسندگی ها زینت شده است ، درک می کنند؟

 

+ نوشته شده در  سه شنبه پانزدهم فروردین 139113:7  توسط لیلا کردبچه 

معرفی «حرفی بزرگتر از دهان پنجره» در انجمن شعر دوستانه ی ورامین با تشکر از دوستان عزیزر ورامینی

+ نوشته شده در  دوشنبه چهاردهم فروردین 139118:4  توسط لیلا کردبچه